Roes in vrede

 

Ndola is ‘n klein dorpie op die Zambiese koperbelt wat gedurende die laaste jare erg stoom verloor het.  Dit het sy ontstaan te danke aan die ryk koperneerslae wat in die omgewing voorkom.  In sy gloriedae gedurende die 50’s en 60’s moes dit ’n besige en interessante plek gewees het.  Dis op buiteposte soos hierdie waar die die ongereptheid van Afrika en ook die plaaslike bevolking vir die eerste keer in aanraking gekom het met Westerse tegnologie en die gepaardgaande instroming van groot getalle Britse immigrante.

 

Die Engelse het hulle koloniale boustyl hier gevestig en soos elke ander plek wat destyds deel was van die ou Empire, het Ndola ook sy skole, landroshof, polisiekantoor en hospitaal wat in tipiese Britse styl gebou is.  Van die ou winkeltjies en hotelle in die middedorp handhaaf vandag nog, onveranderd, hulle geaardheid van ‘n halwe eeu gelede. 

 

Vandag staan die meeste ou koloniale huise nog net soos hulle was 50 jaar gelede, onder die skadu’s van lang lanings jakarandabome.  Tuine is groot en lowergroen.  Hier en daar rank daar kleurvolle bougainvillea’s teen die klipmure op.  Verkeer in die hoofstraat is redelik bedrywig, maar as mens tussen die huise inbeweeg word dit gou stil.  Mense kom rustig op swart dikwielfietse verbygery en groet mekaar in die verbygaan.

 

Die ou groot Garrat stoomlokomotief hierbo staan al baie jare lank voor Ndola se stasie uitgestal, in vervalle parkie met jakarandabome en ‘n grasperk wat sukkel om te oorleef in die deinserige somerhitte.  Die ou stasiegeboutjie is in ’n redelike goeie toestand.  Voor wapper daar ’n verslete landsvlag aan ’n paal. Dis stil.  Daar is nie mense op die perron nie.  

 

 

 

Ek het bietjie gaan oplees oor die ou stoomlokomotief.  Dis een van slegs ’n handjievol van sy klas wat nog in die wêreld oorgebly het.  Dis in 1947 gebou.  In die ou dae het hy swaar vragte materiaal noord na die kopermyne vervoer, of na die suide, verby die Victoriawatervalle en deur Rhodesië, na Suid Afrika.    

 

 

 

Langsaan staan daar ’n passassierswa.  Vandale het al heelwat van sy planke afgebreek om mee vuur te maak.  Die laaste vlekkies verf is besig om stadig van sy geroeste onderstel af te dop.

 

 

 

Ek hou baie van stoomtreine.  Al gaan hierdie ou grote nooit weer êrens heen nie, dien hy as ‘n stille, tasbare herinnering aan ’n vergete tyd, toe die tempo van die lewe waarskynlik soveel stadiger was as nou en toe stoomtreine hier die belangrikste, of soms enigste, skakel was met die buitewêreld, etlike honderde myle na die suide. 

 

 

 

O’Connor se waterpyplyn

 

Hierdie storie gaan oor goud, mense se dors na water in die woestyn en ‘n merkwaardige man wat 100 jaar gelede iets uitsonderliks vermag het.

 

Dit begin in die groen boomryke heuwels suid van Perth in Australië en eindig 600 km verder Oos, in die dorre sandveld naby Kalgoorlie.

 

Perth lê teenaan die see en die omgewing daar kry heelwat reënval in die winter.  Daar is honderde vierkante kilometer van ongerepte woude.  In die lente blom die perskebome pienk op die klein vrugteplasies in die valleie tussen die heuwels. 

 

 

Naby Mundaring staan daar, onderkant die wal van ’n groot dam, ’n beskeie rooibaksteengeboutjie.  Dis nou ’n museum.  Binne kan jy gaan kyk na 100 jaar oue, yslike groot stoommasjiene waarmee daar van hier af water gepomp is na Kalgoorlie se goudvelde.

 

 

 

Goud s in die laat 1800’s naby Kalgoorlie ontdek, deur prospekteerders wat dikwels daar aangekom het met niks meer as hulle kruiwaens, soos die een hieronder, om hulle geluk in die uitgestrekte agterland van wes-Australie te gaan soek.  Hierdie kruiwaens is soms honderde kilometer vêr deur die wildernis gestoot.

 

 

Die eerste proskteerders het op ’n geweldige ryk neerslag van goud in die Kalgoorlie omgewing afgekom.  Binne enkele jare was dit die belangrikste gouproduserende gebied in Australië, met etlike duisende inwoners.

 

Water was egter skaars en moes van vêr af aangery word.  Baie mense het het in Kalgoorlie van dors omgekom, of is dood as gevolg van siektes wat versprei het omdat daar nie genoeg water was vir persoonlike higiëne nie.

 

Rondom die jaar 1900 het ’n briljante Austaliese ingenieur, Charles O’Connor, met ’n voorstel gekom om die probleem op te los:  Daar moes ‘n 600 km lang pyplyn gebou word, vanaf Perth na die goudvelde.

 

Die omvang van hierdie projek is, selfs 100 jaar later en gemeet aan vandag se standaarde, enorm.  O’Connor het voorgestel dat ’n dam gebou word, honderde kilometers yslike pyplyn (omtrent 0.6m in deursnee) gelê word, met pompstasies elke paar kilometer om genoeg druk te verskaf om die water sowat 400m hoër te lig as die damwal naby Perth.  Dit was sonder twyfel die grootste ingenieursprojek van sy tyd in Australië.  Die koste sou enorm wees;  meer as dubbel die totale jaarlikse begroting van die staat van wes-Australië.

 

O’Connor het jare lank gesukkel om genoeg mense te oortuig dat sy skema wel kon en sou werk.  Uiteindelik is fondse beskikbaargestel en is daar met bouwerk begin.  Die druk was egter enorm op O’Connor om seker te maak dat niks sou verkeerd gaan nie.  Hy moes konstant die kritiek en bespotting van sy teenstanders en ook twyfelaars verduur.

 

’n Skrale vier jaar later was die hele skema egter voltooi.  Alles was nou gereed en daar kon uiteindelik begin word met die pomp van die eerste water na Kalgoorlie.  Die pyplyn sou meer as ’n week neem om volgepomp te word, voordat water aan die ander kant sou uitvloei.  Daar is vuur gemaak onder die yslike stoomketels en die swaar, groot stoompompe het begin om water teen die steiltes uit te pomp. 

 

 

Die jarelange druk het gedurende daardie week te veel geword vir O’Connor en hy het sy eie lewe geneem, sonder om ooit die sukses van sy visie en handewerk te kon sien.

 

Hier is die laaste woorde wat hy in sy joernaal opgeteken het:

 

“I fear that my brain is suffering and I am in great fear of what effect all this worry will have upon me — I have lost control of my thoughts. The Coolgardie scheme is all right and I could finish it if I got a chance and protection from misrepresentation but there’s no hope for that now”

 

Die koms van water by Kalgoorlie is met groot vreugde en feesvieringe begroet.

 

Dieselfde pyplyn verskaf vandag nog water na die goudvelde.  Die pompstasies is wel intussen gemoderniseer en word nou elektries aangedryf.

 

Hier is ’n paar interessante feite oor hierdie wonderlike ingenieursprojek:

• Die onderdele vir die twintig stoomaangedrewe pompe is in sowat 5,000 kratte uit Engeland verskeep.  Daar was slegs een onderdeel weg, naamlik ’n halfduim waterkraan.
• Die ou stoompompe het ongeveer 75 jaar lank sonder onderbreking gewerk.
• Aanvanlik is steenkool gebruik om vuur in die ketels te maak. 
• Later jare is daar egter na hout oorgeslaan. Honderde duisende bloekombome is in die omliggende woude afgekap en vir brandhout gebruik.
• Meer as een miljoen ton hout is gedurende die laaste jare van die stoomera in die ketels verbrand.

 

Ietsie meer oor die foto hierbo, van die goudklont (‘nugget’) langs die bierblikkie:  Dis  in 2004 deur ’n vryskutprospekteerder naby Kalgoorlie ontdek, het net oor die 7 kg geweeg en is in vandag se terme sowat R1,8 miljoen rand werd.  Lees gerus die storie by:

 

http://www.janetsgoldnuggets.com/golden.htm

 

     

 

Seile op die see

 

 

 

Vaar met sorg deur die monding van die stil rivier,

dig teen donker krans en aan verskuilde rots verby.

Breek deur skuimbelaaide golwe en rig dan hier

jou boeg se punt, in vryheid en sonder keer,

na die blink verlange van die onbegrensde see.

 

Span jou trotse skip se spierwit seile

en ontvang die vriendskap van die wind.

Deel die dag se mooi met die meeue en dolfyne

en merk jou kaart en noteer met sorg die myle

om miskien weer, eendag, jou weg terug te vind.

 

•  •  •

(The Heads, Knysna – 2007)

 

Die eerste lentereëns

 

  

Ek dink dikwels terug na my kinderdae op de plaas.  Dit was ’n pragtige plek.  My kop is vol van al die mooi onthoue wat ek daar bymekaargemaak het. 

 

Vandag het ek teruggedink aan die eerste lentereëns van elke somerseisoen.  Hoe alles en almal vir weke lank in die stowwerige dorheid van die laat winter gewag het op die nuwe somer se nattigheid.  Van dae wanneer die wolke so dikwels belowend in die namiddag opsteek, net om dan weer deur die wind saam met die lande se stoppels oor die vlaktes verjaag te word.

 

Maar dan, eendag, gewoonlik in die middag, kom die eerste reën van die nuwe somer.  Die wolke pak rustig saam en mettertyd raak die son weg agter hul spierwit pluime. Veraf donderweer kom dreuned nader.  Blitse verskyn in die verte.  Die wind gaan lê stil, maar elke nou en dan bring ’n onrustige briesie vir ’n kort rukkie die verfrissende, koel belofte van die varsheid van die eerste reëns.

 

Weldra sien mens die eerste grys vlae van reën so skuinsweg voor die wind oor die vlaktes aankom.  Die bloekombome langs die dam verwelkom met hulle sissende blare die eerste vogtigheid op die bries.  Stoffies slaan op daar waar vet, nat druppels op die dorre aarde neerplof.  En dan, met ’n skielike knal van die donderweer sommer hier naby, sak die reën sonder om terug te hou, uit oor die dorre landskap.

 

Bome en heinings en beeste op die lande vervaag agter ’n grys waterkombers.  Die plaashuis se sinkdak lawaai so erg dat mens amper nie kan gesels nie.  Die water kabbel met die geute af en weldra staan die plasse blink in die holtes van die tweespoorpad na die hek se kant toe.  Die dag se hitte word geblus deur die koelte wat saam met die reën oor alles vou.

 

En dan, skielik, waai die wind die wolke verder aan.  Die son breek deur en ’n reënboog verlig statig die donkerte van die verbygaande storm.

 

Beeste en kalwers huppel sommer skuins laf in die weikampie agter die huis.  Hulle skop hulle agterbene so na die kante toe en jaag mekaar vrolik in die rondte.  Die Piet-my-vrou soek ’n maat in die ry dennebome naby die dam.  Bome en grasse glinster nat en sag in die middagson.  Mens hoor in die agtergrond die geruis van die spruit wat afkom in die laagte.

 

Die nuwe lente is hier.  Tesame met die reën het daar nuwe hoop gekom, en rus vir die siel.  Mens se hart dra sommer lekker aan die herbevestigde band met die natuur en daarmee saam die nuwe bewustheid van die prag van die Heer se skepping.

 

•  •  •

 

 

Bome in die mis

Hierdie post het nie ‘n storie nie.  

Ek was ‘n rukkie gelede iewers in die bos.  Ek het vroeg opgestaan, net voor sonop.  Alles was gehul in ‘n digte, vogtige miskombers.  Dit was doodstil, behalwe vir ‘n paar fisante en tarentale wat mekaar in die newels geroep het.

Ek het gou my kamera gaan haal en ‘n paar foto’s van bome geneem waar hulle soos skimme in die dagbreek gestaan het.  Hoop julle hou van die kiekies hieronder.